Hoe gebruik je als gemeente de psalmantifonen in het Liedboek? 

Kende het Liedboek voor de kerken (1973) alleen de strofische liedvorm (gezangen bestaande uit coupletten) als muzikale vorm, het daarvoor in de plaats gekomen Liedboek: Zingen en bidden in huis en kerk (2013) kent tal van andere vormen: acclamaties bij voorbeden, lofprijzingen bij schriftlezingen, doorgecomponeerde muziekvormen, antwoordpsalmen, canons, kernverzen die herhaald kunnen worden (zoals Taizéliederen) en gezongen tafelgebeden. Met als nieuwe vorm de introïtusantifonen bij de intochtspsalmen. 

Het voordeel van korte zangvormen in het Liedboek, zoals acclamaties, canons en andere kernverzen, is dat er een vloeiender overgang ontstaat tussen gesproken woord en muziek in de liturgie. Liederen met een coupletvorm vormen een poëtische eenheid in zichzelf. Ze laten de gemeente reageren op het gesproken woord, als instemming of tegenstem, reactie of meditatie, maar ze blijven een zelfstandige eenheid. Met andere zangvormen draagt de muziek de woorden in de viering op een directere manier, bijvoorbeeld doordat gesproken woord letterlijk op toon wordt gezongen, zoals een gezongen groet, of een gereciteerd tafelgebed. Zij passen organisch in de liturgie.  

 Introïtusantifonen  

In de categorie ‘Getijden van het jaar’ in het ‘nieuwe’ Liedboek (pag. 593-1284) begint elke tijdsperiode van het liturgische jaar met een verzameling antifonen. De periode ‘adventstijd’ begint met 432a-d, de ‘kersttijd’ met 467a-d, enzovoort. De volledige lijst bestaat uit de nummers 432, 467, 514, 535, 564, 640, 660, 668, 703, 610 en 711. Steeds staat er ‘Introïtusantifoon’ boven. 

 Het woord introïtus (met de klemtoon op tro) betekent ‘intocht’. Als de geestelijkheid vroeger in processie binnenkwam, werd het eerste liturgische gezang gezongen. De antifoon markeerde dan het begin en einde van de processie. ‘Introïtusantifoon’ wijst er dus op dat deze antifonen horen bij de intochtspsalm. Elke zondag kreeg na verloop van tijd met zijn eigen antifoon zijn eigen thema, samengevat in de eerste Latijnse woorden van de antifoon. Neem als voorbeeld de antifonen voor Advent: ‘Ad te levavi’ (432a), ‘Populus Sion’ (432b), ‘Gaudete’ (432c) en ‘Rorate coeli’ (432d). Deze Latijnse namen wijzen naar één vers in de psalm dat het thema van de zondag bepaalt.  

Aan elkaar rijgen  

Dat ene vers kun je eruit lichten, door de antifoon met de betreffende psalm te verbinden. Het Liedboek koos ervoor ze te verbinden met de Geneefse psalmmelodieën. Daarvoor moet je goed naar het onderschrift van de antifoon kijken. Bij 432a staat bijvoorbeeld ‘tekst naar Psalm 25,1-2’. Vervolgens blader je naar de psalmen en dan blijkt de antifoonpsalm qua toonsoort en melodische formule aan te sluiten bij de psalmmelodie van Psalm 25. Het gaat dan wel om de Geneefse psalmmelodie, niet de a-, b- en c-versies (antifoon 432a laat zich bijvoorbeeld minder goed verbinden met 25a). De liedboekredactie had er ook voor kunnen kiezen de antifonen direct bij de psalm te plaatsen, maar dan waren ze niet goed vindbaar geweest voor wie op kerkelijk jaar zoekt. 

Als de antifoon en de psalm eenmaal bij elkaar gevonden zijn, zijn ze eenvoudig aan elkaar te rijgen: antifoon – psalmverzen – antifoon. De introïtusantifoon omvat zo de psalm. Praktisch, en ook liturgische gewoonte, is om de antifoon de eerste keer door een cantor of een groepje voorzangers voor te laten zingen, zodat de gemeente de melodie een keer goed gehoord heeft voordat ze deze zelf zingt. Passen we dit toe op de eerste zondag van Advent, dan gaat het als volgt:  

LB 432a (1x voorzang, 1x allen)  LB 25, vers 1, 2, 3  LB 432a (allen) 

Is de psalm lang, dan kun je de antifoon ook tussendoor nog een keer extra laten zingen, zodat het kernvers uit de psalm extra wordt beklemtoond.  

 Ander gebruik  

Omdat de introïtusantifonen zo kort zijn, kunnen ze verderop in de dienst makkelijk terugkeren, om zo steeds het thema naar voren te laten komen. Dat kan bijvoorbeeld als acclamatie na een schriftlezing, maar een heel logische plek is ook als acclamatie bij de voorbeden. De kunst van de voorganger is dan de gebeden erop af te stemmen. Het bovenstaande voorbeeld van de eerste zondag van Advent is meteen treffend: tijdens de gebeden zingt de gemeente dan opnieuw ‘Mijn leven til ik, God, naar U omhoog, op U vertrouw ik.’  

 Wie nog meer vergelijkbare creativiteit in het Liedboek zoekt, komt uit bij canons die ontleend zijn aan bekende liederen, en ook als inleiding en afsluiting van die liederen kunnen worden ingezet. Het gaat dan om de liedboeknummers 98a, 103b (bij 103a), 146b (bij 146a), 176a, 434a, 473a, 473b, 547a, 616a, 619a, 654a, 749a, 863a en 981a. Deze zijn allemaal ontleend aan de beginregel van de betreffende liederen, die steeds ervóór staan afgedrukt. Dat verklaart ook de naam ‘incipit’ (= begin)-canon. Ze werken net zoals de psalmantifonen, en bedden het lied in een vaak feestelijke en altijd beweeglijke muzikale vorm in, waardoor het een verfrissende dynamiek krijgt. Voor deze vorm heb je overigens wel muzikale leiding nodig, en het liefst ook een aantal geoefende zangers. Dus overleg tussen de voorganger en de musicus van dienst is altijd nodig.  

Uit de praktijk

Korte zangvormen ideaal om snel in te kunnen stappen 

Wim Ruessink maakte deel uit van de werkgroep bij het Liedboek. Zingen en bidden in huis en kerk (2013) die zich bezighield met korte zangvormen. "Een soort bouwsteentjes voor de liturgie die zorgen voor afwisseling. Ik vermoed dat in gemeenten het meest gebruik wordt gemaakt van de psalmantifoon, waarmee je in feite de psalm van de zondag 'omarmt'. Voor het Liedboek hebben we er een paar handen vol nieuw laten componeren. De vorm was al langer bekend, er waren ook al uitgaven van, maar ze staan nu voor het eerst in het Liedboek. Er is wel enige begeleiding door een kerkmusicus bij nodig; ik kan me voorstellen dat een cantorij de antifoon voor haar rekening neemt en de gemeente de verzen zingt. Een andere vorm is de incipit-canon, die kun je als cantorij of als gemeente zingen vóór het lied waar het over gaat, of als een refrein zingen bij een lezing. In mijn ogen zijn deze wat makkelijker zingbaar. Ik zou het toejuichen als de korte zangvormen meer vanzelfsprekend worden in de liturgie. Vroeger, toen kerken nog vol zaten en kinderen op school het 'lied van de week' leerden, was het voor gemeenten makkelijker om een eigen repertoire te ontwikkelen. Nu, met kleinere gemeenten, zijn de korte zangvormen ideaal om snel in te kunnen stappen en de aanwezigen mee te nemen in een lied." Wim Ruessink, cantor-organist in de Protestantse Gemeente Groenlo-Winterswijk

 lees verder
 
Ieder mens in Nederland heeft recht op primaire levensbehoeften

Een samenleving heeft een morele ambitie. Die ambitie krijgt vorm in wetten, instellingen en regelingen. Daar zit niet alleen een moreel minimum in: onder deze grens willen wij met elkaar niet wegzakken. Er zit ook verbeelding in: zó willen wij zijn. Op 10 november wordt dit alles stevig op de proef gesteld, tijdens een hogerberoepszaak over de bed-bad-broodregelingen.

Morele ambitie heeft altijd ook te maken met wie in nood is. Met de wees, de weduwe en de vreemdeling, in bijbelse taal, met de mens met of zonder verblijfspapieren. Er zit begrenzing in onze regelingen en wetten, maar daarnaast ook een minimumoptie. Een humanitaire garantie. Hoe het ook is: wij laten je in dit rijke land niet barsten. Een bed, jezelf kunnen wassen en een brood – daar zorgen wij voor. We hebben mensen nodig die dat blijven zeggen en de overheid erop aanspreken.

We leven in een tijd met een ‘behoefte aan hardheid’. Harde taal, hard beleid. Als een overheid morele ambitie heeft, moet ze die hardheid afremmen en soms tegenspreken. Zij dient te weten dat democratie niet gedijt bij een cultuur van politieke vijandschap – dat hoort bij een dictatuur –, maar bij een cultuur van menselijkheid en vriendschap. Als kerk doen we daar een appel op. En wel heel concreet: garandeer dus in dit land dat mensen niet ‘geklinkerd worden', op straat worden gezet.

De bed-bad-broodregeling

In twaalf jaar tijd lijkt onze samenleving harder en killer geworden te zijn. Het Europees Comité voor Sociale Rechten stelde in 2014 dat de Nederlandse overheid ervoor moet zorgen dat niemand in het land verstoken mag blijven van de basale levensbehoeften zoals onderdak, kleding en voedsel. Het comité deed deze uitspraak na een klacht van de Protestantse Kerk in Nederland over het ontbreken van structurele opvang voor uitgeprocedeerde asielzoekers.

Het helpen van vluchtelingen is om de een of andere reden altijd een gevoelige kwestie geweest in ons land. In 2015 viel er zelfs bijna een kabinet over, maar uiteindelijk kwam er toch een Landelijke Vreemdelingen Voorziening (LVV), beter bekend als de bed-bad-broodregeling, die tien jaar later – vorig jaar dus – weer stop is gezet door het kabinet.

Tegen dit kabinetsbesluit zijn meerdere rechtszaken gevoerd en het afgelopen jaar kwam daar telkens uit naar voren dat de minister de mensen die in LVV zaten niet op straat had mogen zetten. De staat gaat echter tegen deze uitspraken in beroep. De Protestantse Kerk vindt dat een uiterst teleurstellende en beschamende vertoning.

Hulp is onvoorwaardelijk

De vraag wie er precies wel of geen recht hebben op een verblijfsvergunning is een ingewikkeld politiek dilemma, zeg maar gerust: een immens moeilijke opgave. De kerk gaat niet over dat vraagstuk, maar omdat mensen op straat kunnen komen te staan en hun rechten kunnen verliezen als ze uitgeprocedeerd zijn, raakt dat de kerk wel. Vele vrijwilligers en medewerkers in de lokale gemeenten van onze kerk en projecten zoals de Pauluskerk in Rotterdam en de Wereldhuizen in Amsterdam en Den Haag zijn dagelijks betrokken bij de opvang van mensen in nood. Principieel vindt de Protestantse Kerk dat er geen voorwaarden mogen gesteld aan noodhulp. Zo is de hulp die door ons via Kerk in Actie geboden wordt, dan ook bewust onpartijdig, neutraal, onafhankelijk en niet gekoppeld aan religie of afkomst.

Onze waarden moeten we samen hooghouden, om te voorkomen dat onze samenleving waardenloos wordt. Onvoorwaardelijke basishulp is in het belang van iedereen, omdat ieder mens op een dag pech kan hebben en in grote nood kan komen te verkeren. Gun de vreemdeling een menswaardig bestaan. We bidden en wensen eenieder dit met dit vraagstuk te maken heeft, veel wijsheid toe.

Kees van Ekris, scriba Protestantse Kerk in Nederland en Pepijn Trapman, operationeel directeur Kerk in Actie

Deze tekst is op 5 november 2026 gepubliceerd in dagblad Trouw. 

 lees verder
 
Pastor Hanna Wapenaar: “Ik hoop dat mensen ervaren dat ze bij een gemeenschap horen"

  • vrijwilligerswerk voor de gemeenschap van Taizé
  • hbo-studie Theologie (Windesheim) 
  • achtereenvolgens uitgezonden medewerker voor Kerk in Actie in Zuid-Afrika (3 jaar), straatpastor in Amsterdam (7 jaar) en sinds januari 2025 ouderling-kerkelijk werker met predikantstaken op Ameland, 50% voor pioniersplek De Plaats 

Hoe ervaar je je roeping? 

"Dat ik mag ontvangen wat er op mijn pad komt. Welke weg mag ik gaan? Daarbij probeer ik te onderscheiden of iets van God komt of mijn eigen wil of invulling is. Er komt geen stem uit een wolk die me een bepaalde kant op stuurt. Mijn diepste verlangen is om te volgen, een instrument zijn van Gods liefde en vrede naar de mensen om me heen. Ik heb me steeds overgegeven aan wat op mijn pad kwam. Als ik terugkijk kan ik zien dat het klopte." 

Wat heb je nodig om met vrucht en vreugde te werken?  

"Dat ik me blijf openstellen voor de ander/Ander. Wat heb ik voor ogen en wie wordt hier beter van? Wil ik God ermee groter maken of is het mijn eigen idee? Ik wil daarover in gesprek blijven met mensen. Daarom zoek ik bewust naar mogelijkheden om anderen te horen, ook mensen met een andere achtergrond dan ik. Daarnaast heb ik hobby’s nodig, zoals zingen en viool spelen. En bij vlagen teken ik, of bouw met LEGO. Ik wil wel altijd iets creëren." 

Hoe zorg je ervoor dat je niet opbrandt?  

"In mijn werk als straatpastor ben ik overspannen geraakt. Ik trok het niet meer. Mensen zakken weg in het systeem en mijn ruggensteun brokkelde af. Daarom ben ik de drukke stad uitgegaan. Op Ameland, dichter bij de natuur, geniet ik enorm van de rust die dat brengt, juist ook naast het werk en de volle agenda van het kerk- en pionierswerk. Hier gaat het meer om de lange adem, om vragen die tijd mogen krijgen. Ik hoef hier niet altijd 'aan' te staan." 

Welk onderdeel van je werk doe je het liefst?  

"Ik vind het heerlijk om op maandagochtend de liturgie voor de volgende zondag te maken. Het is een enorm geschenk om met het Woord en met muziek bezig te zijn. De rode draad door de dienst heen gaat dan de hele week met me mee, met het hoogtepunt op de zondagochtend. Ik vind het mooi als kerkgangers die rode draad ook ontdekken en zich daardoor meegenomen voelen in de dienst. Verder werk ik graag met groepen. Het is fijn om die in beweging te krijgen. Dat lukte bijvoorbeeld heel goed bij de startzondag rond het thema 'beweging'. Het proces in de groep was heel bijzonder, en de kerkdienst op die zondag was een hoogtepunt." 

Welke scholing heb je voor het laatst gevolgd?  

"Vorig jaar volgde ik de cursus HoLi (Homiletiek en Liturgie) om mijn sacramentsbevoegdheid en preekconsent te verkrijgen. Het mentoraat (beginnend predikanten worden in het eerste jaar van hun gemeentewerk begeleid door een mentor, red.) heb ik net afgerond. Nu ben ik bezig met de primaire nascholing." 

Merk je in je werk dat Christus mensen in beweging zet?  

"De beweging die begon op startzondag is nog gaande. Net na de startzondag organiseerden we een avond over de jaarcijfers. Dorre materie, maar de opkomst was hoger dan ooit en de sfeer was goed. We hebben op die avond de oogst van de startzondag gebundeld: wat nemen we mee en wat zijn aandachtspunten voor het komende jaar? Ik hoop dat mensen ervaren dat ze bij een gemeenschap horen. Dat we met elkaar zichtbaar maken dat er naar je omgekeken wordt." 

Welk boek, welke film of welke podcast raad je collega’s aan?  

"Momenteel lees ik het boek van Tish Warren: Voed de vlam. Veerkracht voor de vermoeide ziel. Het is een groot goed dat we in een samenleving leven waarin iedereen z'n stem kan laten horen en misstanden besproken kunnen worden. Tegelijkertijd merk ik dat het continu 'moeten' hebben van een mening ook veeleisend kan zijn. Van die constante druk word ik ook wel verdrietig. Want als iedereen begint te praten of te schreeuwen, wie luistert er dan nog? Soms brengt het juist rust om iets even te laten voor wat het is, zonder er meteen een oordeel over te hoeven vellen." 

Is er een bijbeltekst die met je meegaat?  

"Dat is Jesaja 6:1, 'Sta op en schitter.' Die tekst gaat al heel lang met mij mee. Eerst had ik moeite met deze tekst omdat ik bang was dat mensen zouden denken dat ik iets doe om er zelf groter van te worden: kijk mij eens. Door met die tekst bezig te gaan voor de adventskalender van de Protestantse Kerk ontdekte ik dat schitteren vooral reflecteren is. Het gaat niet om mijn licht, maar om mijn verlangen om God zichtbaar te maken en zijn liefde te laten zien. Dat was zo'n eyeopener voor mezelf. Ik wil Gods licht doen schitteren." 

Wat hoop je voor de toekomst van de kerk? 

"Dat ze een ontmoetingsplek mag zijn. Vanuit Zuid-Afrika heb ik meegenomen dat Jezus kwam om overvloedig leven te geven aan iedereen, niemand uitgezonderd. Ik verlang ernaar dat de kerk dat uitstraalt en dat mensen dat ook zo ervaren. Dat ze mogen zijn wie ze zijn, dat ze geliefd zijn en ertoe doen. Vanuit die overtuiging kunnen we als gemeenschap sterk staan: we kijken naar elkaar om, we leven met elkaar mee, we voeden elkaar, we zoeken naar hoe God met mensen onderweg wil zijn."

 lees verder
 
Geestelijk begeleider Saskia Treu: “Ik wil een luisterend oor bieden en werkelijk present zijn” 

  • vrijgevestigd geestelijk begeleider en als pastor verbonden aan de Protestantse Gemeente Grijpskerk e.o., daarvoor adviseur zorg en welzijn 
  • opleiding Godsdienstwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen en Theologie aan de Vrije Universiteit 
  • voelt zich verwant aan de lutherse stroming in de Protestantse Kerk 

Hoe ervaar je je roeping? 

“Mijn roeping heeft te maken met mijn innerlijke stem. Ik ervaar die als een voortdurende zoektocht die zich gaandeweg ontwikkelt en zich steeds meer aan mij openbaart. Die stem hoor ik telkens weer, juist op de momenten waarop ik word uitgedaagd om in verzet te komen tegen onrecht. Dat brengt een innerlijke worsteling met zich mee, maar voelt tegelijkertijd als een soort heilige opdracht: een steentje bijdragen aan het bestrijden van onrecht en onrechtvaardigheid.” 

Wat heb je nodig om met vrucht en vreugde te werken?  

“Autonomie: de ruimte om vanuit mijn unieke eigenheid dingen te duiden en vorm te geven. En betekenisvol werk dat uitdaagt tot verdieping, zodat ik mijzelf kan blijven ontwikkelen. Als ik mezelf vergelijk met een bloem, dan groeien bloemen waar ze ruimte krijgen, niet waar ze worden ingeperkt. Ik floreer wanneer er respect en waardering is voor wie ik als mens ben, en wanneer ik daarin serieus word genomen.” 

Hoe zorg je ervoor dat je niet opbrandt?  

“Ik mediteer veel en doe aan geestelijke oefeningen. Dat helpt me om een rustpunt en innerlijke vrede te vinden. Daarnaast besteed ik bewust aandacht aan zelfzorg: ik geef mijn grenzen aan en bewaak ze ook. Van tijd tot tijd ga ik op retraite. In het verleden bezocht ik regelmatig religieuze gemeenschappen en maakte ik kennis met andere culturen, wereldwijd. Het bracht me nieuwe perspectieven en stelde me in staat om situaties vanuit verschillende invalshoeken te bekijken. Tegenwoordig vind ik die bezinning vooral ik mijn vaste en dagelijkse rituelen, waarbij ik mijn eigen morele kompas aanscherp.” 

Welk onderdeel van je werk doe je het liefst?  

“Ik dóé mijn werk niet, ik laat mijn werk ontstaan in de ontmoeting met de ander. Ik voel een sterke behoefte om iets te betekenen in het omgaan met het kwaad dat mensen in hun leven treft: door een luisterend oor te bieden en werkelijk present te zijn. Via het Centrum voor levensvragen, waar ik bij aangesloten ben, bied ik een-op-eengesprekken, gesprekken met echtparen, naasten en familie, en school ik professionals en vrijwilligers in onder meer hospices. Daarnaast verzorg ik uitvaarten specifiek voor mensen in een kwetsbare positie, bijvoorbeeld wanneer er geen familie is. Juist voor hen vind ik het belangrijk dat er een waardig afscheid is.” 

Welke scholing heb je voor het laatst gevolgd?  

“Ik ben gestart met de opleiding Ethics of Dignity aan de PThU, onderdeel van de academische Master of Theology. Die opleiding heb ik niet afgerond. De thema’s raakten aan mijn identiteit en brachten me op een zoektocht van bezinning en reflectie. Het was voor mij niet het juiste moment om deze opleiding te volgen.” 

Merk je in je werk dat Christus mensen in beweging zet?  

“Ik voel me gezegend dat ik ook pastor ben in de Protestantse Gemeente Grijpskerk, en gastpredikant in de gevangenis en in verschillende kerken in de regio. Daar merk ik dat mijn overwegingen en gebeden mensen raken in hun dagelijks leven. Ze worden erdoor in beweging gezet en gemotiveerd om zelf een bijdrage te leveren aan de samenleving. Daar ben ik dankbaar voor.” 

Welk boek, welke film of podcast raad je collega’s aan? 

“De film ‘The Lamp’ uit 2011. Die raakt aan mijn levensverhaal én aan mijn geloofsverhaal. Ik associeer de film met Psalm 119 vers 105: ‘Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad.’ Het verhaal gaat over het vinden van richting, houvast en stabiliteit in het leven, en over het niet verliezen van de moed om het leven opnieuw aan te gaan na een existentiële crisis.” 

Welke bijbeltekst gaat met je mee?  

“Mijn belijdenistekst Psalm 139, die voor mij verbonden is met het lied ‘De Heer heeft mij gezien en onverwacht…’ Soms moet je door het slijk heen, maar je mag erop vertrouwen dat je gehoord, gezien en begrepen wordt. En ook dat het Eeuwig Licht met je meegaat.” 

Wat hoop je voor de toekomst van de kerk? 

“De kerk zie ik als een gigantische boom met diepe wortels die ver de grond in reiken. Soms breken er takken af, maar tegelijk ontstaan er nieuwe stronken die groeien. Ik hoop dat dat proces mag doorgaan, misschien met andere, nieuwe vormen die passen bij de uitdagingen van deze tijd. Ik wens dat de kerk blijft opstaan tegen onrecht, de dialoog niet uit de weg gaat en zich kritisch blijft verhouden tot wat er in de samenleving gebeurt. Misschien is het wel tijd om de Afrikaanse apostolische geloofsbelijdenis van Belhar* opnieuw onder de loep te nemen. Hoe lezen we die tekst in een tijd van polarisatie, van verdeeldheid? Durven we het gesprek over onderlinge verschillen aan te gaan en de muren en bubbels binnen de kerk open te breken? Dat lijkt mij van grote waarde.” 

*Belhar is een township bij Kaapstad dat de apartheidsregering voor de gekleurde bevolking had aangelegd. Daar werd een belijdenis opgesteld van vijf punten waarin de kerk stelling nam: Apartheid is niet alleen politiek onrechtmatig, maar ook in strijd met het evangelie. De belijdenis werd in 1986 officieel erkend. 

Saskia Treu is een van de auteurs van de adventskalender 2026. Bestel de kalender, voor jezelf of voor al je gemeenteleden. Vanaf 2 exemplaren kost de kalender 1,50 euro per stuk.

Bestel de adventskalender

 lees verder
 
Brief van de scriba - Het proces van anders worden

Ik heb al wekenlang een favoriete zin in mijn hoofd. Het zijn de openingswoorden van een boek over ‘futurability’. Dat is een onvertaalbaar woord, maar het gaat over het vermogen om met de toekomst om te gaan. De beginzin van het boek luidt: ‘Ik ga niet schrijven over de toekomst, opnieuw. Ik ga ook niet, opnieuw, schrijven over geen toekomst hebben. I’ll write about the process of becoming other. Ik zal schrijven over het proces van anders worden: over beweging, kiezen, andere combinaties, andere vormgevingen.’ 

Anders worden

Ik herkende die zin gelijk. Aan de ene kant kan ik de voor-de-zoveelste-keer-nieuwe toekomstplannen amper meer verdragen. Het denken in ‘stippen aan de horizon’ en hoe we daar komen als iedereen dit of dat doet en de omstandigheden niet veranderen. Aan de andere kant ben ik ook de malaise-praters beu, alsof er geen toekomst is en alle denken over morgen zinloos is. En dan die magistrale 'tegen-zin': het gaat om het proces van anders worden, om een andere manier van zijn, om andere dingen kiezen, dingen anders vormgeven. 

Dat proces van anders worden is volgens mij gaande in onze kerk. Oude structuren werken op veel plekken niet meer. Soms zijn wij zelf vergroeid geraakt met die structuren en er ook zelf door vertekend. Dan heeft het wel degelijk zin om na te denken over nieuwe structuren en andere vormen. Maar dat is vruchteloos als het niet begint met een diep besef dat wij zelf anders kunnen zijn, anders kunnen worden, anders kunnen doen. Geloven impliceert ook een radicale openheid voor verandering. Dat zijn oerwoorden uit het evangelie: leer anders te denken en te zijn. 

Tafel op 31 oktober

Op 31 oktober gaat de Protestantse Lezing, die dit jaar een tafel is, over dat thema: anders worden. Chic gezegd: over inwijding in anders worden. Dat is een vraag die anderen ons mogen stellen en die we onszelf kunnen stellen: hoe word ik anders? Anders dan de tijd waarin ik leef, vrijer van mezelf, opener en dieper. Zonder bange ogen en zonder gif op mijn tong. De kerk heeft daar oude praktijken voor ontwikkeld: gebed, doop, gemeenschap, dienst, eucharistie, aanbidding. De kerk is een plek, or should be, die je helpt om anders te worden. Ik zie dus uit naar die tafel. Wat hindert ons hierin en wat helpt? Wat is het idee achter onze praktijken? We hebben interessante tafelgasten en tussendoor is er poëzie en muziek. Want voor anders worden heb je ook muziek en woorden uit een andere wereld nodig. 

Gastvrijheid

Je zou kunnen zeggen dat ook Actie OnderdakVerder lezenKerken starten Actie Onderdak: tijdelijk een thuis voor statushouders  over dat anders-zijn gaat. In een harde en grimmige samenleving, met steeds meer agressie en intimidatie, bieden we als kerk een oude christelijke praktijk: gastvrijheidVerder lezenBrief van de scriba - Actie Onderdak. Ook dat is inwijding denk ik. Anders worden is niet een egoproject. Het gaat over in een gemeenschap leven van diversiteit en verschil, van mensen die Christus bij elkaar brengt en die daarin groeien. Het hoort bij die gemeenschap dat je die graag openstelt voor anderen. Het project biedt een handelingsvoorstel. Als je dit als lokale gemeenschap allemaal zelf moet uitzoeken, wordt dat moeilijk. Daarom is er maanden gewerkt aan een solide project. Het is ook een kans tot samenwerking: met andere kerken, andere bondgenoten. Mocht je er ruimte voor hebben, dan zou het mooi zijn als je het kunt stimuleren. 

Bezoek aan classis Delta

Ik merkte dat proces van anders worden ook tijdens de drie dagen dat ik in de classis Delta te gast was. In een tijd dat de kerk verandert, hadden we gesprekken over kerkgebouwen, over samenwerking, over nieuwe dwarsverbanden die ontstaan, over de kerk die beweegt en moet bewegen. Ik zag een groot aantal mensen met roepingsbesef, met volharding en een bepaald soort vreugde. Voorbij de vragen van krimp en groei, meer denkend vanuit aanwezigheid: het evangelie is ons zo veel waard dat we op allerlei plekken en in allerlei vormen iets daarvan willen belichamen en toegankelijk houden. 

Ik hoop dat wij als voorgangers dat proces van anders worden kunnen stimuleren en er zelf deel aan hebben. De apostel schrijft dat de kerk een mysterie is. En dat de dienst in de kerk dus ook betekent dat je, op een bepaalde manier, deelneemt aan dat mysterie. Dat je er dieper in komt, dat je er ruimer door wordt, en dwarser. Dat je een vrijheid verwerft die ontstaat vanuit de binding aan dat mysterie. En dat je daardoor iets merkt van dat anders worden. Het ambt stuurt je de wereld in, maar trekt je ook naar God. 

Een kind ons gegeven

Hoge woorden, en dat in een herfstbrief. September en oktober zijn in de kerk hectische maanden. Ze slurpen je energie op. Ik hoop dat je af en toe een paar dagen hebt om tot jezelf te komen en vanuit je roeping te kunnen blijven werken.  

We gaan op weg naar AdventVerder lezenAdvent & Kerst. De kerk is geen project waarin mensen proberen om een beetje goddelijk te worden. Anders worden is niet jezelf verheffen. Het is andersom: wij ontvangen God in de meest menselijke vorm die we kennen: een kind ons gegeven. Dat maakt ons nederig.

 lees verder
 
Brief van de scriba - Actie Onderdak

Waarom doen we dit? 

Omdat je als kerk geen toeschouwer wilt blijven. We zien de beelden van mensen in het gras of in de modder in Ter Apel, en dat doet pijn aan je ogen. We horen de berichten van duizenden statushouders die vastzitten in een azc omdat er geen woonruimte is en dus geen doorstroming. En we zien duistere beelden daaromheen, in allerlei dorpen en steden. Een politiehelikopter in de lucht, grimmigheid in het dorp, intimidatie van gemeenteraadsleden en de geur van geweld. Soms vlaggen met haatafbeeldingen en het scanderen van rot-op-teksten. We belden met collega’s en kregen een filmpje doorgestuurd van een optocht met doodskisten en fakkels voor een locatie in een dorp waar vluchtelingen zouden komen. Macabere beelden waren het, het contrast van gastvrijheid en barmhartigheid.  

Steeds hoorden we van lokale kerkmensen min of meer dezelfde klacht: “Het overvalt ons, we zijn in de war, wat kunnen we doen? We snappen iets van de complexiteit van vraagstukken, en soms is er ook echt politieke nalatigheid in het spel. Maar met elkaar zó worden, zo onwaardig, dat mag niet.” En dus is de vraag: wat kunnen we doen als kerken?  

We hebben daarom in de afgelopen maanden de ‘Actie Onderdak’ ontworpen. Het bevat een handelingsvoorstel voor lokale gemeenten om als christelijke gemeenschap iets te doen rond de vragen van statushouders, met name gezinnen die op zoek zijn naar een plek om tijdelijk te kunnen wonen. Zij zijn op weg om onderdeel te worden van onze samenleving, en het helpt als ze op die route kennismaken met gemeenschappen zoals de kerk, die menselijkheid en gastvrijheid betonen. Het zijn mensen die al toegewezen zijn aan bepaalde dorpen of steden, en die dus in je dorp of stad komen wonen. Als kerken kunnen we op die weg een halte van gastvrijheid zijn, een gemeenschap van mensen die voor hen openstaat. 

Barmhartigheid en gastvrijheid horen bij onze christelijk traditie. U kent misschien de aanbeveling van de kerkvader Johannes Chrysostomus die zijn kerkleden voorstelde om in hun huis een ‘Christuskamer’ te reserveren. Een ruimte bestemd voor iemand die in nood is en onderdak nodig heeft. Chrysostomus hoopte dat zijn kerken gastvrijheid lieten zien. Dat is namelijk een geestelijke oefening, een wonderlijke mix van inspanning en vreugde, ongemak en verrijking. Je ziel wordt er ruimer van. Je geloof krijgt handen en voeten wanneer je in je leven ruimte maakt voor de nood van anderen. 

In onze kerk is hiermee veel ervaring. Veel mensen zetten zich in voor vluchtelingen, persoonlijk of als gemeenschap, en voor gastvrijheid om mensen op allerlei manieren een thuis te geven. 

Wat houdt deze actie in? 

We vragen aan lokale kerken of zij ruimte beschikbaar willen stellen om een beperkt aantal statushouders gedurende maximaal drie maanden onderdak te bieden. Het gaat met name om gezinnen. Denk aan een vakantiehuisje dat vrijstaat en door de kerk gehuurd wordt, een huis in de gemeente of een leegstaande pastorie, een ruimte van de kerk die weinig gebruikt wordt en die voor drie maanden deze bestemming kan krijgen. 

Alle vragen rond logistiek, organisatie, juridische en financiële aspecten zijn in handen van INLIA, een betrouwbare organisatie die hiermee jarenlang ervaring heeft. De actie is doorgesproken met het ministerie, en verantwoordelijkheden zijn vastgelegd. Er is een helpddesk opgezet, er zijn draaiboeken beschikbaar, een ondersteunend team staat klaar. Er is dus ervaring en kunde beschikbaar die je als lokale kerk, parochie of wijkgemeente helpt om dit te kunnen doen. Zie de webpagina Actie Onderdak waar u alle informatie rustig door kunt nemen. 

Na drie maanden zullen de gasten die onderdak in uw gemeente vinden, verdergaan. Het is dus tijdelijk. Achter de schermen hebben we hard gewerkt om garanties te krijgen van ministerie, COA en lokale burgerlijke gemeenten dat het bij die drie maanden blijft. Dat is de aard van deze actie: tijdelijk onderdak. De actie duurt in haar geheel zes maanden. Dat betekent dat je als gemeente de komende drie maanden kunt ‘instappen’. Eind december eindigt de mogelijkheid tot deelname. We moeten als kerken onze beperkingen qua organisatievermogen en qua rol in dit complexe vraagstuk kennen. 

De gasten om wie het gaat hebben de procedures doorlopen om in Nederland te mogen wonen. Zij zijn erkend door de overheid in hun redenen om hun land van herkomst te ontvluchten. U weet het uit de media: duizenden mensen met dezelfde permissie om hier te wonen, wachten in azc’s op plekken in Nederland om hun leven weer op te bouwen. Ze snakken naar werk, school voor de kinderen, naar het gewone leven en naar een gemeenschap die hen menselijk behandelt. Op die route willen wij als kerk een gemeenschap zijn die hun tijdelijk onderdak biedt. 

Het bijzondere is dat het bij voorkeur gaat om statushouders die toegewezen zijn aan de stad of het dorp waar u kerk bent. Zij zijn dus buren to be: toekomstige dorpsgenoten/stadsgenoten. Als lokale kerk neem je het initiatief, maar je kunt allerlei bondgenoten vinden in het dorp of in de stad: andere kerken, de voetbalclub die een paar trainingen aanbiedt aan de jongens of meisjes uit het gezin, een kapper die een paar knipbeurten komt doen, de muziekclub die komt vragen of je eens meedoet. De kerk neemt initiatief en verantwoordelijkheid, maar er kan veel in gezamenlijkheid. Zo bouw je iets met elkaar op. 

Natuurlijk ‘kost’ dit wat, maar graag benadrukken we ook de verrijking ervan. Zij die ervaring hebben met de praktijk van gastvrijheid leren ons dat je zelf iets ontvangt. Je leert van je gasten. Je leert iets over jezelf, er kan iets ontstaan van gezamenlijkheid en respect. Maar ook plezier, voor elkaar koken, met elkaar praten of sporten. Het is hard werken om mensen uit een andere cultuur, mensen die qua vluchtervaringen en dreiging niet zonder ballast zijn, te faciliteren in een tijdelijk thuis. Maar ook daar leer je van: inschikkelijkheid, nederigheid, verdraagzaamheid, het besef hoe welvarend ons land is en hoe veilig. Ook jongeren kunnen hiervan veel leren. We vragen elke kerkelijke gemeente een kleine commissie te maken van gemeenteleden die deze actie coördineren. 

Er zijn rond de ‘Actie Onderdak’ allerlei praktische en principiële vragen. We hebben daarom op de website van Actie Onderdak een ‘meest gestelde vragen-site’ geopend waarop u uw weg kunt vinden. We zijn blij dat er gemeenten zijn die al hebben aangegeven mee te willen doen en die deze week al aan de slag gaan. We hebben de actie ook doorgesproken met de classispredikanten. Ook zij zullen zich inzetten om gemeenten te stimuleren tot deelname. Het is een kerkbrede en kerkoverstijgende actie. 

Wat vragen we concreet? 

De eerste vraag die we als moderamen aan u als kerkenraad willen stellen is deze: Zou u deze vraag in uw kerkenraad op een open manier willen bespreken? Is er een mogelijkheid om hier als gemeente aan mee te doen? Kunt u tijdelijk woonruimte beschikbaar stellen of kunt u die huren? Of kunt u met andere wijkgemeenten of met naburige kerkelijke gemeenten samen iets aanbieden? En mochten uw mogelijkheden beperkt zijn, kunt u dan andere gemeenten die wel deelenemen, steunen: met gebed, met financiële steun, met menskracht? 

We durven u dit te schrijven omdat we breed in onze kerk het verlangen horen om midden in deze tijd, met al zijn vragen en verwarring, met al zijn haat en dwaling, werkelijk kerk te zijn, lichaam van onze Heer, Jezus Christus. Het is juist omdat wij Hem volgen, dat iets in ons dringt om in deze tijd van ongastvrijheid een ander soort gemeenschap te zijn en die open te stellen voor mensen in nood. 

We hopen op uw welwillende lezing van deze brief, een open gedachtewisseling in uw gemeente en/of kerkenraad, en moedige daadkracht. 

 lees verder
 
Ds. Esther van Schie: "God is al aan het werk, wij mogen aansluiten" 

  • predikant met bijzondere opdracht voor migranten, verbonden aan Stichting Geloofsinburgering; daarnaast voorganger van de interculturele ICU-gemeente in Gouda 
  • studie Duits, daarna premaster en predikantsmaster aan de PThU in Amsterdam 
  • voelt zich het meest verwant met de breedte van de kerk en een interculturele benadering van kerk-zijn 

Hoe ervaar je je roeping? 

"Ik ben pas later predikant geworden. Als ik terugkijk, zie ik dat God me al voorbereidde via alles wat ik eerder deed: lesgeven in de inburgering, missionair werk en optrekken met migranten. Tegelijk heb ik ook een heel directe roeping ervaren. Dat gebeurde tijdens een dienst in een migrantengemeente. Ik verstond de taal niet en kende vrijwel niemand. Op een gegeven moment kwam een man naar voren en zei: 'Would you please stand up?' Vervolgens sprak hij woorden uit die voor mij als een boodschap van God voelden: 'Take care of my people.' Dat raakte me enorm. Sindsdien voel ik me geroepen om er te zijn voor mensen die vaak aan de rand van de samenleving staan.  Die roeping draagt me nog steeds. Regelmatig kom ik in situaties waarin ik denk: wat kan ik betekenen voor mensen met zware trauma's of voor bewoners van een asielzoekerscentrum? Dan geeft het me rust en vertrouwen dat ik weet dat God mij hier heeft gebracht. Hij wijst me de weg." 

Wat heb je nodig om met vrucht en vreugde te werken? 

"Allereerst Gods Geest. Die geeft richting, kracht en vreugde. Daarnaast heb ik mensen om me heen nodig: collega's, mijn man en goede vrienden met wie ik kan sparren. Het motiveert me wanneer ik zie dat God werkt in levens van mensen. Afgelopen zomer mochten we vijf volwassenen dopen die niet christelijk waren opgegroeid. Dan zie je hoe geloof mensen verandert en nieuwe hoop geeft. Dat zijn vreugdevolle momenten. Ze herinneren me eraan dat dit werk niet van mij afhankelijk is; God is zelf aan het werk." 

Hoe zorg je ervoor dat je niet opbrandt? 

"Mijn leven is behoorlijk gevuld met mensen, gesprekken en soms ook crisispastoraat. Daarom zoek ik bewust momenten van stilte. Een of twee keer per jaar ga ik een paar dagen naar een klooster om te bidden, na te denken en alleen te zijn. Daarnaast bewaak ik mijn grenzen. De zondagavond houd ik vrij. Goede gesprekken met vrienden en mijn man helpen me om alles te verwerken. Verder heb ik een vaste ochtendroutine. Ik sta vroeg op om Bijbel te lezen, te bidden, te sporten en Chinees te studeren. Daarna start mijn werkdag. Die structuur helpt me om het werk vol te houden." 

Welk onderdeel van je werk doe je het liefst? 

"Ik vind het prachtig om op te trekken met mensen die geen christen zijn, maar wel op zoek zijn naar God. Samen ontdekken wie God is en waar Hij mensen raakt, blijft bijzonder. Daarnaast houd ik van taal, exegese en bijbelstudie. Het uitpluizen van een bijbeltekst vind ik, net als het gesprek met mensen, echt een mooi onderdeel van mijn werk." Waar ik verder ook veel plezier aan beleef is om protestantse gemeenten in het land te adviseren en te begeleiden bij vragen rondom omgaan met migranten. Dat doe ik vanuit Stichting Geloofsinburgering. 

Welke scholing heb je voor het laatst gevolgd? 

"Recent reisde ik met Wycliffe Bijbelvertalers naar Tanzania. Dat was bijzonder. Toen ik jong was studeerde ik taalwetenschappen en woonde ik enige tijd in Afrika. Deze reis bracht veel herinneringen terug. Wat me het meest raakte, was een bezoek aan een project waar de Bijbel wordt vertaald in gebarentaal. Daar ontmoette ik een vrouw die zowel doof als blind was. Anderen gebaarden de bijbelverhalen in haar handen, zodat zij de teksten toch kon volgen. Later vertelde ze via tolken dat ze zelf het evangelie wilde delen met andere dove en blinde mensen. Dat vond ik ontroerend. Het liet me zien dat God iedereen kan gebruiken." 

Waar merk je in je werk dat Christus mensen in beweging zet? 

"Eigenlijk zie ik dat voortdurend gebeuren. Ik werk in een deel van de kerk dat groeit. Jaar na jaar ontmoet ik mensen die voor het eerst christen worden en zich laten dopen. Soms stappen mensen zomaar de kerk binnen omdat ze een droom hebben gehad waarin Jezus hen riep. Dan denk ik: hier is Christus zelf aan het werk. 

Ik herinner me een man uit Iran. Hij werd christen, verloor vervolgens bijna alles wat hij had en vroeg zich af of het die keuze waard was geweest. Uiteindelijk zei hij: 'De diepe vrede die God geeft, houdt mij overeind.' Dat raakt me. Van migranten kunnen wij als kerk veel leren over de urgentie van geloof. Voor hen is God vaak geen onderdeel van het leven, maar de basis ervan." 

Welk boek, welke film of welke podcast raad je collega's aan? 

“Ik hoop dat meer mensen zich verdiepen in het intercultureel kerkzijn, daarom schreef ik er vorig jaar een boek over: Samen met alle heiligen. Ik geloof dat het een belangrijk onderwerp is voor de toekomst van de kerk. Het koninkrijk van God is zoveel groter dan onze eigen tradities of kerkelijke kaders. We kunnen veel van elkaar leren als we de ontmoeting zoeken.” 

Is er een bijbeltekst die met je meegaat? 

"Psalm 27 is voor mij heel belangrijk: 'De HEER is mijn licht, mijn behoud, wie zou ik vrezen?' In mijn werk kom ik soms op donkere plekken. Ik ontmoet mensen die leven met trauma's, angst of uitzichtloosheid. Dan ervaar ik ook mijn eigen onmacht. Juist dan herinneren deze woorden mij eraan dat Gods licht sterker is. Ik blijf me verwonderen over wat God doet." 

Wat hoop je voor de toekomst van de kerk? 

"Dat ze Christus blijft volgen. Tradities zijn waardevol, maar ze mogen nooit belangrijker worden dan het volgen van onze Heer. Ik hoop op een kerk die openstaat voor het onverwachte en voor de mensen die God op haar pad brengt. Een missionaire, liefdevolle en interculturele kerk, waarin mensen van verschillende achtergronden elkaar ontmoeten en van elkaar leren. Ik hoop dat we meer ontdekken hoe rijk het is om samen kerk te zijn, met alle heiligen, uit alle volken en culturen. Dat is volgens mij iets van Gods toekomst die nu al zichtbaar mag worden." 

 lees verder
 
De beamer als ondersteuning van de eredienst 

Door de beamer is het papieren liedboek niet meer nodig, kunnen liederen uit andere bundels eenvoudig worden getoond, en kan gebruikgemaakt worden van bijvoorbeeld QR-codes voor de collecte, ondersteunende beelden bij liturgische momenten en projecties van beeldende kunst bij de preek. Redenen genoeg om volop gebruik te maken van de beamer. 

Veel gemeenten hebben dan ook een team van vrijwilligers die tijdens de viering de projectie op het scherm bedienen. Door creativiteit en de vele mogelijkheden is deze vorm van ondersteuning van de eredienst door de jaren heen vaak rijker en uitgebreider geworden. 

Tegelijkertijd leven we in een cultuur waar schermen onze aandacht trekken: van de mobiele telefoon, computer- en tv-schermen. Ze maken mensen vaak onbewust passief, zeker in de publieke ruimte. Schermen zijn dominant. Wat erop verschijnt wordt gemakkelijk passief geconsumeerd: je kijkt er achteroverleunend naar. 

Dat effect doet zich ook voor in de eredienst, vaak onbedoeld en onbewust. En dat terwijl liturgie bij uitstek iets is wat ‘gebeurt’ in de vierruimte. Liturgische handelingen worden gedaan op het liturgisch centrum, rond de tafel of op de kansel, en de gemeente in de kerkzaal participeert actief. Om het actieve gebeuren van de viering en de schermprojectie in balans te brengen, zou je van drie basisregels kunnen uitgaan voor gebruik van de beamer. 

Ondersteunend, niet leidend

De eerste regel zou kunnen luiden: de projectie op de beamer moet ondersteunend zijn voor het ‘gebeuren’ van de liturgie. Dat betekent dat de ogen van de kerkgangers niet onnodig naar het scherm getrokken moeten worden. Het gebeurt zelfs dat de voorganger of lector eerst naar het scherm kijkt of de juiste tekst er wel op staat voordat zij of hij gaat spreken. In zo’n geval wordt de beamerprojectie leidend, terwijl die juist ondersteunend had moeten zijn. 

Gebruik de beamer voor ‘verbeelding’

Meestal worden vooral teksten geprojecteerd, zoals liednummers, liednoten en -teksten, wisselspraak en QR-codes voor de collecten. Alles wat de gemeente moet weten om te kunnen participeren in de eredienst, kan op het scherm verschijnen. Maar het geeft een meerwaarde als de projectie ook wordt ingezet voor beelden. Met mate, want anders wordt het scherm dominant. Maar beeldmateriaal (filmpjes) bij de aankondiging van de collecte is mogelijk, een beeld ter ondersteuning van de preek of lezing, of simpelweg de achtergrond van de presentatie in de kleur van het liturgisch jaar zodat de beleving van de kerkelijke kalender wordt ondersteund. 

Een plaatje met gevouwen handen tijdens het gebed is vaak overdone, dan mag het scherm leeg blijven. Anders wordt het al snel ‘ingevuld’, terwijl kerkgangers verschillende belevingen hebben bij bidden. Het gebed vindt in de ruimte plaats, dat vraagt niet om een plaatje op het scherm. Zo zou je verschillende momenten in de liturgie eens tegen het licht kunnen houden: heeft een weergave op het scherm het effect dat we beogen? Soms mag een scherm ook leeg blijven. 

Less is more

De derde grondregel is ‘less is more’, oftewel: hoe minder tekst hoe beter. Dit slaat op twee dingen. Ten eerste op de flow van de presentatie. Ik heb weleens op één beeld zien staan ‘antifoon (1x vz, 1x a), Ps. 25, 1, 2, 3, herhaling antifoon (allen)’. Dat is te veel informatie! Juist doordat de beamerpresentatie met de ‘uitvoering’ van de liturgie meeloopt, hoeft er niets van tevoren in de geheugens van de mensen gestopt te worden op één powerpoint-sheet. Als er bij elke pagina boven de muzieknoten (of tekst) staat wie het doet, gaat dat vanzelf en hoeft er juist niks onthouden te worden.  

Om diezelfde reden is het handiger om per onderdeel van de eredienst een sheet te hebben en niet meerdere onderdelen op één scherm aan te kondigen. Dat vraagt even ‘omdenken’, zeker als een beamerteam al gewend is aan een bepaald format. Maar het loont de moeite om dat eens gezamenlijk kritisch tegen het licht te houden. Het beamerscherm werkt hierin anders dan het aloude liturgieboekje, waarin alle onderdelen staan opgesomd. 

Geen programmaboekje 

Dat leidt naar het laatste aandachtspunt: heel vaak worden de losse elementen van de dienst als een ‘programmaboekje’ op het scherm getoond: ‘de kaarsen worden aangestoken’, ‘gesprek met de kinderen’, ‘preek’. Feitelijk zijn die vermeldingen overbodig, omdat deze elementen vanzelf gebeuren, ook zonder dat ze vermeld worden. Het heeft juist een groot nadeel, namelijk dat het scherm leidend wordt en niet het liturgische ‘gebeuren’ in de vierruimte. Ook voor de mensen thuis is het niet nodig, want ook zij zien op de livestream wat er gebeurt: wanneer de kinderen naar voren komen bijvoorbeeld. En zodra de voorganger de woorden: ‘Gemeente van onze Heer Jezus Christus …’ uitspreekt, begint de preek. Niet als er ‘preek’ op het scherm verschijnt, dat doet zelfs aan die woorden af. 

Effect 

Moet een bijbeltekst ook geprojecteerd worden als er uit de Schriften gelezen wordt? Daar wordt verschillend tegenaan gekeken. Sommige kerkgangers willen graag ‘meelezen’. Tegelijkertijd is de perceptie van de tekst anders als deze zonder projectie gewoon in de ruimte klinkt. De bijbelboeken zijn ook geschreven om hardop gehoord te worden, niet om gelezen te worden. Het is goed hier nu en dan eens op te reflecteren. Het is ook mogelijk daar op verschillende momenten verschillend mee om te gaan: op de zondagochtend wel meelezen, maar niet in de paasnacht, als er bijvoorbeeld lezingen uit verschillende hoeken van de kerk klinken, of met verschillende stemmen. Dan doet een grote centrale projectie aan de beleving ervan af. Dan ligt de nadruk ook minder op het ‘bestuderen’ van de geopende Schriften zoals op zondagmorgen, en meer op het horen van oude profetische woorden. Er is geen goed of fout, het is goed om er bewust mee om te gaan en de huidige gang van zaken nog eens tegen het licht te houden. 

Uit de praktijk

“De beamer vergroot de interactie” 

“Als ondersteuning van de liturgie vind ik de beamer het minst interessant. Ik gebruik hem liever voor dingen die zonder beamer niet mogelijk zijn, zoals het laten horen van een lied dat de gemeente nog niet kent: van Sela, Nederland Zingt of Petrus, dat is met een filmpje. De gemeente pakt zo’n lied dan snel op. Daarnaast zet ik de beamer in als decor, bijvoorbeeld bij de kerstmusical. Bij elke scène verschijnt een passende, sfeerbepalende voorstelling op de beamer, een echte toevoeging. Collega- predikanten gebruiken de beamer ook wel ter ondersteuning van de preek, bijvoorbeeld door een landkaart of een schilderij te tonen. De gemeente waardeert dat. Zelf maak ik af en toe gebruik van toepassingen als Mentimeter of Kahoot, waarbij gemeenteleden kunnen reageren en de reacties direct op het scherm verschijnen. Vroeger liep je met een microfoon de kerkzaal in, nu kan het wat anoniemer. Bovendien kunnen ook de kijkers thuis meedoen. Het vergroot de interactie. In vespervieringen, zoals in de Stille Week, vind ik de beamer overbodig. Dan draait het om verstilling en wil je zo min mogelijk prikkels. De beamer leidt dan af.” Jeroen Knol, tot 1 mei 2026 kerkelijk werker in de Sionskerk in Berkum/Zwolle-Noord en de Stinskerk in Zwolle 

“De beamer is niet meer weg te denken” 

“Ik ervaar de beamer als een waardevolle toevoeging. Zo laat ik bijvoorbeeld graag een kunstwerk zien dat het gesproken woord versterkt. Daarmee kan ik ook de beelddenkers in de gemeente aanspreken en meenemen, dat doe ik bewust. Er is bovendien een rijkdom aan beeldmateriaal rond Bijbelse verhalen beschikbaar. Maar het moet wel in me opkomen, ik ga er niet krampachtig naar op zoek. Eens per jaar is hier een gecombineerde dienst met het Interkerkelijk Dovenpastoraat. Voor dove kerkleden is visuele ondersteuning nog belangrijker en is de beamer dus onmisbaar. De beamer is hier niet meer weg te denken, voor elke zondag wordt een presentatie gemaakt. Niemand neemt nog een liedboek mee, we zingen vanaf het scherm. Een klein deel van de gemeente gebruikt nog een liturgieboekje, de rest volgt de liturgie via het scherm. We hebben geen beamerbeleid geformuleerd, maar wel is het belangrijk om helder te zijn in wat je wel én niet kunt bieden. We hebben de techniek, maar niet altijd de mensen. Zo kan de beamer bij uitvaartdiensten ingezet worden, maar moet de uitvaartorganisatie de benodigde ondersteuning leveren. Daar zijn afspraken over gemaakt.”  Berit Bootsma-Gerritsen, predikant van de Protestantse Gemeente Weesp-Driemond 

 

 lees verder
 
Ds. Wim van den Born: "Als je Gods liefde kent, wil je die doorgeven" 

  • PABO, later studie theologie in Utrecht 
  • werkte eerst in het onderwijs, later gemeentepredikant in de hervormde gemeenten van Ermelo, Ridderkerk, Rijssen en Nieuwland/Oisterwijk 
  • voelt zich verwant met de Gereformeerde Bond en de evangelische stroming binnen de kerk.  

Hoe ervaar je je roeping? 

"Mijn vader was ook predikant, dus ik zag van dichtbij wat het werk inhield: meeleven met mensen in vreugde en verdriet. Dat vond ik als jongen al mooi. Eigenlijk wilde ik vanaf mijn twaalfde of dertiende graag predikant worden. De studie liep eerst niet zoals ik had gehoopt, waardoor ik in het onderwijs terechtkwam. Ook dat vond ik een prachtig beroep. Maar na enkele jaren besloot ik alsnog theologie te gaan studeren. Als je Gods liefde hebt leren kennen, wil je daar iets mee doen. Ik heb ontdekt dat het predikantschap goed bij mij paste. Mijn vrouw en ik hebben het bovendien altijd samen gedaan. Ons huis stond open voor mensen uit de gemeente. Het contact met jong en oud heeft ons veel gegeven. Vooral kinderen brengen ontspanning, nieuwe ideeën en vreugde in het leven van een gemeente." 

Wat heb je nodig om met vrucht en vreugde te werken? 

"Een plek waar je je vrij voelt en kunt zeggen wat je vanuit je hart wilt zeggen. Daarnaast heb je waardering nodig. Niet in grote woorden, maar gewoon merken dat iets betekenis heeft gehad voor iemand. Na mijn emeritaat heb ik nog drie jaar in Waddinxveen bijstand in het pastoraat verleend. Daar merkte ik opnieuw hoe belangrijk het is om op een plek te werken waar je je thuis voelt. Ik hield me daar bezig met pastoraat, belijdeniscatechese en bijbelkringen. Dat zijn onderdelen van het werk waar ik altijd veel plezier aan heb beleefd." 

Hoe zorg je ervoor dat je niet opbrandt? 

"Ik heb altijd graag tussen de mensen gewerkt. Juist daarom was het belangrijk om de zorgen die je tegenkomt bij God neer te leggen. Wanneer iets me bezighield, bad ik: 'Heere, ik kan dit niet alleen, U moet het doen.' Dat hielp me om lasten los te laten. Daarnaast is een goede nachtrust belangrijk. Ik probeer op tijd naar bed te gaan en voldoende te slapen. Ook buiten zijn helpt me. Tuinieren geeft ontspanning en plezier. Zo bleef en blijf ik nog steeds in balans." 

Welk onderdeel van je werk doe je het liefst? 

"Het pastoraat. Meelopen met mensen, luisteren naar hun verhalen en delen in wat zij meemaken. Als je in momenten van verdriet of blijdschap iets kunt betekenen voor iemand, geeft dat veel voldoening. In pastorale gesprekken speelde zingen vaak een belangrijke rol. Vanuit mijn onderwijsachtergrond was ik gewend om gemakkelijk met mensen te zingen. Regelmatig stelde ik voor om samen een psalm of gezang te zingen. In een lied kunnen vreugde, verdriet, hoop en vertrouwen doorklinken op een manier die soms meer zegt dan woorden alleen." 

Welke scholing heb je voor het laatst gevolgd? 

"Wat mij veel heeft gebracht, zijn de preektrainingen van Areopagus en IZB. Je luistert samen naar elkaars preken en krijgt begeleiding van ervaren predikanten. Het mooie daarvan vond ik dat je samen optrekt rond één onderwerp: hoe verkondig je het evangelie zo goed mogelijk? Die uitwisseling met collega's heb ik altijd als heel waardevol ervaren." 

Zie je in je werk dat Gods Geest aan het werk is? 

"Dat de kerk, ondanks alles, blijft bestaan, zie ik al als een wonder van de heilige Geest. Wat mij bijzonder raakt, is wanneer jonge mensen heel bewust voor het geloof kiezen. Ze nemen die keuze niet zomaar over van hun omgeving, maar ontdekken zelf de waarde ervan. Ze ervaren dat geloof richting, waarheid en houvast geeft aan hun leven." 

Welk boek, welke film of welke podcast raad je collega's aan? 

"Een boek dat mij aanspreekt is Onweerstaanbaar aangeraakt van Gerrit Immink. Daarin beschrijft hij hoe geloof, verstand en ervaring zich tot elkaar verhouden. Door de eeuwen heen zie je steeds weer verschillende accenten terugkomen: soms ligt de nadruk vooral op het verstand, soms meer op gevoel en beleving. Hij schrijft daar op een mooie en evenwichtige manier over. Daarnaast heb ik met veel plezier de roman Mensenkind van Monica Nieuwenhuijse gelezen. Het verhaal gaat over een dakloze man in moeilijke omstandigheden, die gaandeweg ontdekt dat Jezus ook hem liefheeft. Het is een eenvoudig geschreven, maar indrukwekkend boek over hoop, geloof en de nabijheid van Christus." 

Is er een bijbeltekst die met je meegaat? 

"De woorden van Jezus uit Openbaring 1: 'Ik ben de Alfa en de Omega'. Die woorden herinneren mij eraan dat Jezus er is van het begin tot het einde. Hij laat de wereld niet los en is ook in mijn eigen leven aanwezig. Dat geeft troost en vertrouwen. Wanneer ik me afvraag hoe dingen verder moeten, mag ik weten dat de toekomst uiteindelijk in Gods handen ligt. Jezus houdt vast wat Hij begonnen is." 

Wat hoop je voor de toekomst van de kerk? 

"Ik hoop dat verschillende kerken steeds meer naar elkaar toegroeien. Juist in deze tijd hebben we elkaar nodig. Het zou mooi zijn als christenen, met verschillende achtergronden en tradities, samen laten zien dat leven met God hoop geeft. Dat mensen om ons heen kunnen zien: die mensen hebben vertrouwen, ze weten waar ze naartoe leven. Ik hoop dat de kerk iets van die hoop mag uitstralen in de wereld. Dat is volgens mij een van haar belangrijkste opdrachten."

 lees verder
 
Ds. Hans van Solkema: “Ik vind het mooi om met mensen op te lopen” 

  • sinds 1 augustus classispredikant in Overijssel-Flevoland, daarvoor in Heino wat hij de laatste jaren combineerde met het interim-predikantschap, daarvoor in Laren (Achterhoek) 
  • studie Chemische Technologie aan de TU Eindhoven, studie Theologie in Utrecht, die hij combineerde met een aanstelling (8 uur) als jeugdwerker in Maartensdijk 

Hoe ervaar je je roeping? 

"Ik heb nooit een stem gehoord, zo persoonlijk heb ik het niet ervaren. Maar ik wilde heel bewust predikant worden. Predikant zijn heeft voor mij te maken met Gods liefde, de ruimte die God voor mensen wil zijn. Zo heb ik dat zelf ervaren, en mijn motivatie is om dat anderen te gunnen en te geven, en daar dienstbaar aan te zijn. Dat kun je wel mijn roeping noemen." 

Wat heb je nodig om met vrucht en vreugde te werken?  

"Ik heb afwisseling en dynamiek nodig, ik schaak graag op meerdere borden tegelijk en ben niet van de gebaande paden maar probeer graag iets uit. Dat is ook mooi aan deze nieuwe functie van classispredikant. Bij een krimpende kerk moet een gemeente allerlei nieuwe vormen vinden om verder te gaan, zichzelf opnieuw uit te vinden, in vorm en inhoud. Daarbij wil ik graag behulpzaam zijn." 

Hoe zorg je ervoor dat je niet opbrandt?  

"Het plezier in het werk helpt erg mee. Maar ik ben ook niet zo bang voor een burn-out; ik kan dingen goed naast me neer leggen en me goed ontspannen. Weekend is weekend, vakantie is vakantie, dan kan ik goed loslaten. Ontspanning vind ik onder meer in wandelen, in bakken - ik maak graag Limburgse vlaai - en ik ben erg geïnteresseerd in AI en programmeren." 

Welk onderdeel van je werk doe je het liefst?  

"Ik vind het mooi om met mensen op te lopen, mee te denken in de adviserende rol. Zo wil ik graag kerkenraden en predikanten begeleiden in dingen waar ze tegenaan lopen. Bijvoorbeeld: hoe ga je om met een conflict? Ik zie mezelf echt als een begeleider, ik ga ervan uit dat er bij de ander genoeg kennis en wijsheid zit. Als gesprekspartner kan ik dat bij de ander naar boven halen." 

Welke scholing heb je voor het laatst gevolgd?  

"Mijn laatste grote opleiding was die tot interim-predikant, mijn laatste kleine was een cursus ‘Preekvoorbereiding en AI’. De technische kennis had ik al, maar ik wilde toch graag meedoen. Er zijn namelijk ethische vragen bij te stellen, hoe gaan we daarmee om? Tijdens de cursus verkenden we als deelnemers wat er speelt, zoals vragen over intellectueel eigendom. AI interesseert me in hoge mate. Ik denk dat de kerk hier nog veel te weinig mee bezig is en dat er grote uitdagingen op ons afkomen." 

Merk je in je werk dat Christus mensen in beweging zet?  

"Zeker! Mensen halen kracht uit het geloof en dat zet hen in beweging. Kijk bijvoorbeeld naar het kerkasiel in Kampen. Mensen komen daar op voor rechtvaardigheid, voor humaniteit. Maar het gebeurt natuurlijk ook kleiner, en op veel andere manieren, bijvoorbeeld in aandacht hebben voor elkaar." 

Welk boek, welke film of welke podcast raad je collega’s aan?  

"Ik zit veel in de auto en rijden is niet mijn hobby. Ik luister veel naar podcasts. ‘De Ongelooflijke Podcast’ is mijn favoriet, maar ook de podcast ‘AI Report’ met Alexander Klöpping en Wietse Hage vind ik erg interessant: zij bespreken de ontwikkeling van AI uitvoerig. Nu vind ik het soms zelfs jammer als ik al op mijn bestemming ben." 

Is er een bijbeltekst die met je meegaat?  

"Het Exodusverhaal. Ik zie dat als een verhaal dat telkens weer bewaarheid wordt in mensenlevens. Het gaat niet alleen om de uittocht naar het beloofde land, er is ook sprake van 40 jaar woestijnervaring. De woestijn is de plek waar de vrijheid nog geleerd moet worden, een proces waar je nog doorheen moet gaan. In de woestijn wordt het leven met elkaar geleerd." 

Wat hoop je voor de toekomst van de kerk? 

"Ik hoop dat de kerk de taal vindt om te kunnen duiden en spreken over waar het in het leven over moet gaan. Ik ontmoet veel mensen buiten de kerk. Het lukt ons vaak niet om elkaar te verstaan omdat we in de kerk niet de woorden kunnen vinden waardoor de ander ons begrijpt. We spreken vaak in kerkelijk jargon. Bovendien zijn we het niet gewend om woorden te geven aan wat ons beweegt, en dat is jammer. We hebben als kerk nog steeds een belangrijke rol te spelen als maker van hoop, van liefde. Van dingen die in de samenleving soms op de tocht staan." 

 

 

 

 lees verder